Kunstlab: Klimaatbestendig Arnhem


Arnhem heeft te kampen met wateroverlast. Door de verandering van ons klimaat zijn het aantal piekbuien met wateroverlast toegenomen en zullen de komende jaren alleen nog maar toenemen.
De overheid wil mensen stimuleren om zelf een actieve houding aan te nemen om dit probleem aan te pakken.

Klimaatbestendig Arnhem heeft een aantal ideeën ontwikkeld om als huishouden bij te dragen aan de afwatering tijdens piekbuien waardoor het rioolsysteem minder snel overbelast raakt en de straten minder snel vol lopen. Een kleine aanpassing in je tuin kan al voldoende zijn om de afwatering een handje te helpen. Wat dacht je bijvoorbeeld van een aantal stoeptegels uit je voortuin zodat het water daar makkelijker de grond in kan zakken?

Plicht

Velen zullen het er mee eens zijn: Klimaatverandering is geen politiek of een technisch probleem, het is een ethisch probleem. Wij mensen veroorzaken grote klimaatveranderingen. Maar liefst 97% van de wetenschappers is er van overtuigd dat de mens de oorzaak is van het opwarmen van de aarde. Ons gedrag met betrekking tot uitlaatgassen heeft op de lange termijn desastreuze gevolgen.

Maar die lange termijn is wellicht al verstreken, steeds meer merken we de gevolgen van de opwarming van de aarde. In onze directe omgeving krijgen we te maken met intensere weersomstandigheden. Van hele heftige piekbuien tot aan extreme hitte. Wie wil dat we de aarde door kunnen geven aan volgende generaties, moet hand in eigen boezem steken en zijn of haar gedrag aanpassen ten goede van de aarde.

Maar hoe doen we dat? En waarom zouden we ons geroepen voelen om het goede te doen? ‘Het juiste doen’, is volgens ethisch filosoof Peter Singer niet alleen noodzakelijk, maar ook verplicht. Singer spreekt ferme taal: Hij is van mening dat wij, bewoners van de Westerse landen met onze industrialisatie, de grootste veroorzakers van de CO2 uitstoot, de gevolgen moeten dragen van ons gedrag.

Singer houdt er een Kantiaanse manier van ethiek op na: goed handelen en het juiste doen heeft niets te maken met daaraan een gelukzalig gevoel over houden. Kant streefde naar een objectief moreel handelen. Een objectief zuiver handelen dat in elke mogelijke situatie hetzelfde zou zijn. Deze ethiek is streng in theorie en geeft in de praktijk nogal onhandige implicaties; liegen mag niet, dus mag nooit. Wat betekent dat als je moreel zuiver wilt handelen je de weg naar de slaapkamer van je kinderen moet wijzen als een moordenaar daarnaar vraagt. Immers: liegen mag niet.

Is het mogelijk om moreel zuiver te handelen?  Met het het oog op deze complexe samenleving waarin we niet direct de gevolgen zien van onze daden wordt het alleen maar moeilijker om je er nog iets bij voor te stellen; neem het klimaat, maar ook de vervuiling van de kledingindustrie, dierenleed in de vleesindustrie. De strenge toon van Peter Singer wordt zo mogelijk nog onaantrekkelijker. Hoe ik de noodzaak vanuit de theorie van Singer ook begrijp, ik denk dat zijn benadering van ethiek alleen de groep mensen aanspreekt die al ontvankelijk zijn voor de ethische problemen die ons handelen met zich mee brengt. Voor het merendeel van de aardbewoners ( inclusief mezelf) zal de ethiek van Singer in eerste instantie voelen als een beperking van onze beweegruimte.

Als de nadruk op onze plichten ligt, is er sprake van een deontologische ethiek. Vaak ervaren we een beperking van onze vrijheid wanneer morele zaken op een deontologische wijze aan ons gepresenteerd worden. Het zijn verplichtingen die ons eigenlijk in de weg staan van wat we eigenlijk willen. En hoewel Peter Singer een sterk argument heeft, zal deze manier van beredeneren en het wijzen op onze verplichtingen lokaal niet veel draagvlak opleveren om het juiste te doen voor het milieu. Niet als daar geen strenge regels voor komen waarbij iedereen individueel kan worden aangerekend op zijn of haar CO2 uitstoot.


De Ethiek van de toekomst

De vraag is hoe we mensen kunnen stimuleren en activeren om het juiste te doen en een bijdrage te leveren aan een beter milieu en dan nog specifieker: aan een betere afwatering tijdens piekbuien zodat de huizen van medestadsbewoners niet onder water lopen? Hoe zorgen we er samen voor dat we bij kunnen dragen aan dat grote en complexe probleem van klimaatverandering?

Aristoteles steekt ethiek heel anders in dan de deontologische manier. Niet die van een wijzende, moraliserende vinger, die ons wijst op wat we fout doen en wie er schuldig is. Nee, Aristoteles wijst liever naar een ethiek die ons op lange termijn geluk brengt. Een ethiek die zich richt op een betere gezondheid, op betere leefomstandigheden. Een ethiek die uitgaat van balans én waarbij een gelukkig gevoel over houden aan een goede daad er ook bij mag horen. Met de ethiek van Aristoteles ontstaat er ruimte voor het juiste doen zonder het dreigende apocalyptische wereldbeeld dat we tegenwoordig zo vaak tegenkomen in films, reclames en documentaires. Met deze zachtaardige benadering van ethiek ontstaat er ruimte voor een bredere opvatting van de ethiek waarin ‘het juiste doen’ in context in plaats van een allesomvattend juiste handelen de hoofdrol speelt.

Misschien kunnen we op basis van de ethiek die Aristoteles is begonnen toewerken naar een nieuwe vorm van ‘ toekomst ethiek’ als inspirerende stimulans om het juiste te doen, waarbij esthetiek en spelelement een belangrijke rol kunnen vervullen. Kunst lijkt uitermate geschikt om deze rol te vervullen. Immers, kunst leert ons anders kijken naar onze omgeving, naar ons handelen. Kunst helpt reflecteren, brengt verwondering, verbazing en is meer dan eens esthetisch ook nog eens aantrekkelijk.

Gemeenschapszin en activatie

Nu we bij de ethiek van de toekomst zijn aangekomen is de vraag hoe we ervoor zorgen dat mensen zich aangesproken voelen om ook daadwerkelijk het juiste te doen. Hoe activeren we elkaar om het juiste te doen?

Alain de Botton schreef in zijn boek Religie voor Atheïsten over het geloof en wat atheïsten zouden kunnen leren van een door geloof doordrongen leven. Zijn betoog behelsde de overtuiging dat geloof naast opvattingen over ook een sterke verbindende factor heeft in vele delen van de wereld. Geloof vertelt ons niet alleen wat de juiste manier van leven is, maar omarmt ook ons menselijke zijn waarbinnen we troost en steun kunnen vinden. Geloof speelt een uitermate belangrijke rol in het voelen van verbinding ( neem een Kerstmis in de kerk als voorbeeld). In onze huidige maatschappij speelt geloof voor velen geen belangrijke rol meer. De kerk loopt leeg en we nemen vergaande maatregelen om dit gemis van verbinding met onze omgeving op te vangen: we zoeken naar onszelf door middel van reizen, dure auto’s, biologisch leven, social media. We hebben hoge verwachtingen van onszelf als mens zijnde en zijn gericht op een succesvol leven.

Volgens Alain de Botton is ons leven leeg en missen we belangrijke pijlpunten in de maatschappij die zouden toegepast zouden moeten zijn op het bij elkaar brengen van mensen en creëren van gemeenschapszin. Hij noemt een aantal zaken die ons atheïsten in het huidige tijdperk van onmenselijke verwachtingen van het leven zouden moeten kunnen helpen om troost en gemeenschapszin terug te kunnen vinden: kunst, architectuur,  instituten (musea ect).

Met het betoog van Alain de Botton in het achterhoofd ben ik met de vragen van Klimaatbestendig Arnhem aan de slag gegaan. Hoe kunnen we mensen activeren? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het juiste doen ook nog eens leuk kan zijn? Hoe kan kunst een rol spelen in het juiste doen, daarnaast bijdragen aan een geluksgevoel en verbinding in de wijk? Zoals al eerder gezegd: een aantal relatief kleine aanpassingen is al genoeg om de afwatering een handje te helpen. Wat nou als iedereen in de wijk een stoeptegel uit zijn voortuin haalt? Dat zou de afwatering al bevorderen, bovendien helpt het verwijderen van stoeptegels de opwarming van de wijk tegen te gaan. Een kleine start, maar het begin van (hopelijk meerdere) een juiste handeling en daarmee een bewustwording en activatie.

Hoe brengen we verbinding in de wijk door middel van dit project? In eerste instantie dachten we aan een totempaal, bijvoorbeeld gemaakt van stoeptegels. Én in ruil voor de verwijdering van de stoeptegel uit hun voortuin krijgen mensen een kunstwerk terug dat ze kunnen plaatsen waar de stoeptegel is verdwenen. Dit kunstwerk heeft twee functies: Het is om te laten zien dat zij als bewoners van de wijk klimaatbewust bezig zijn en het juiste willen doen voor het klimaat en om de mensen die mee doen te belonen voor de moeite die zij hebben gedaan om de stoeptegel te verwijderen en in te leveren. Daarnaast zijn we uit gekomen bij een ruilkiosk waar mensen de stoeptegel in kunnen leveren en het kunstwerk mee kunnen nemen. In die zin hopen we ook op verbinding onder de buurtbewoners en op gesprekken met elkaar over het kunstwerk in de voortuin.

 

Vragen omtrent dit onderwerp waar ik me mee bezig heb gehouden:

Waarom lijken we dat gevoel van verantwoordelijkheid te zijn verloren?  Kennen we onze buren nog? Voelen we nog verbinding en verantwoordelijkheid voor onze omgeving? Hoe kunnen we dat terugbrengen? Wanneer voel ik mezelf betrokken genoeg om veranderingen aan te brengen in mijn leefgewoontes?

Is het mogelijk om dat op het niveau te doen van een omgeving waarin we wonen? Kan een verplichting ook leuk zijn? Hoe maken we ‘het juiste doen’ leuk? Door samen te zorgen? Helpt een spelelement? Door kunst? ( Zeker door kunst!) Door opnieuw te verwonderen en met elkaar in gesprek te gaan?

 

Bronnen:

Alain de Botton: Religie voor Atheïsten, Olympus 2016

Peter Singer, The Ethics of Climate Change

Sebastien Valkenberg Filosofie Magazine,:  Ethiek kan ook leuk zijn

Inspiratie en verdere achtergrond:

Demain ( de kracht van positieve verhalen)

Wij worden het strijkorkest op de Titanic